Rehabilitacja ortopedyczna, Rehabilitacja sportowa

Rehabilitacja ortopedyczna jest specjalistyczną rehabilitacją prowadzoną wg sprawdzonych metod i ćwiczeń ruchowych z wykorzystaniem najnowocześniejszego sprzętu. Rehabilitacja ortopedyczna skupia się na: powrocie pełnej ruchomości stawów, powrocie siły mięśniowej, powrocie czucia głębokiego (proprioreceptywna) utrzymaniu pełnej samodzielności w czynnościach życia codziennego. Zabiegi kierowane są do osób po urazach układu kostno- stawowo- mięśniowego, po zabiegach ortopedycznych, po amputacjach, ze zmianami zwyrodnieniowymi oraz z chorobą reumatoidalną stawów. Na nowoczesną rehabilitację ortopedyczną składają się techniki manualne tj. terapia manualna (wg Mulligana, OMT Kaltenborn-Evjenth).

Przykładowe urazy narządu ruchu

Złamania

Do złamań kości dochodzi najczęściej w wyniku poważnych urazów, ale u niektórych osób również niewielki uraz może być przyczyną złamania (np. w przypadkach osteoporozy, nowotworów czy chorób układowych). Najczęstszą lokalizacją złamań są ręce, nogi, rzadziej obojczyk, żebra.

Podstawowymi objawami złamań są:

1. Ból, nasilający się przy każdej próbie ruchu lub w wyniku ucisku w miejscu urazu.
2. Niemożność poruszania uszkodzoną kończyną lub znaczne ograniczenie prawidłowej ruchomości.
3. Zniekształcenie i obrzęk kończyny.

W podejrzeniu złamania należy przestrzegać następujących zasad:

1. Nie należy poruszać uszkodzoną kończyną ani poprawiać jej nieprawidłowego ustawienia.
2. Przenoszenie poszkodowanego z podejrzeniem złamania należy wykonywać bardzo ostrożnie i tylko w razie bezwzględnej potrzeby (każdy ruch nasila ból i może spowodować dodatkowe uszkodzenia, np. nerwów).
3. Szczególną ostrożność należy zachować przy podejrzeniu urazu kręgosłupa - w sytuacji wypadku komunikacyjnego wyciągamy poszkodowanego z pojazdu tylko wtedy, gdy występuje bezpośrednie zagrożenie jego życia - np. w razie konieczności rozpoczęcia reanimacji lub gdy pozostawanie w samochodzie zagraża jego życiu (np. niebezpieczeństwo wybuchu).
4. Należy unieruchomić uszkodzoną kończynę bez rozbierania poszkodowanego - ubranie zdejmujemy tylko w razie konieczności zaopatrzenia krwawienia (nie mając możliwości wycięcia otworu w ubraniu) lub kiedy ubranie jest mokre.
5. Zasadą jest unieruchamianie dwóch sąsiadujących z uszkodzoną kością stawów, w przypadku urazu stawu - unieruchamiamy staw i sąsiadujące z nim kości.
6. W razie niemożności unieruchomienia uszkodzonej kończyny za pomocą szyn, mankietów pneumatycznych lub innych, nawet prowizorycznych unieruchomień (np. z odpowiedniej długości desek), uszkodzoną nogę należy przybandażować do zdrowej, a uszkodzoną rękę do klatki piersiowej. 
7. W celu profilaktyki przeciwobrzękowej chorą kończynę układamy nieco powyżej poziomu serca, dodatkowo można zastosować w tym celu (jeśli to możliwe) okłady z lodu.
8. Należy pamiętać o wezwaniu pomocy medycznej.
9. Jeśli zachodzi konieczność transportowania poszkodowanego na dalsze odległości, należy sprawdzić zabarwienie skóry i ruchomość palców uszkodzonej kończyny. W razie narastania obrzęku opatrunek może okazać się zbyt ciasny i mogą występować wówczas zaburzenia krążenia krwi. W tej sytuacji rozluźniamy opatrunek.

Zwichnięcia

1. Jeżeli zwichnięciu towarzyszy przymusowe i trwałe ustawienie kończyny lub stawu - nie wolno go zmieniać ani poruszać uszkodzoną kończyną.
2. Należy się ograniczyć tylko do unieruchomienia uszkodzonej kończyny.
3. Należy się starać unieruchomić zwichniętą kończynę unikając rozbierania poszkodowanego. Jeżeli z powodu krwawienia musimy zdjąć odzież z kończyny, należy to robić bardzo ostrożnie, aby nie nasilić bólu.
4. Chorą kończynę trzeba ułożyć nieco powyżej poziomu serca, można ją też obłożyć okładami z lodem.

"Skręcenia kostki"

Częsty uraz występujący po "podwinięciu" stopy - powstaje w wyniku nagłego naciągnięcia więzadeł stabilizujących "kostkę" (staw skokowy).

Objawem w chwili urazu jest nagły, ostry ból, który po kilku minutach słabnie, a następnie po kilkunastu minutach znów zaczyna narastać, utrudniając poruszanie (jest spowodowany narastającym obrzękiem), stopa wydaje się być cięższa i zdrętwiała. Należy zgłosić się do lekarza.

Zalecanym postępowaniem, z języka angielskiego RICE, jest:

1. R (rest) - odpoczynek (odciążenie chorej kończyny, czasami nawet z użyciem kul, zwykle do czasu ustąpienia bólu)
2. I (ice) - lód (zimne okłady zmniejszają obrzęk i łagodzą ból, stosowane kilka razy dziennie przez kilka dni, skutecznie łagodzą dolegliwości)
3. C (compression) - ucisk (owijanie kostki bandażem elastycznym przez pierwsze dni po urazie pozwala zmniejszyć obrzęk i usztywnić kostkę, opatrunek nie może być jednak założony zbyt ciasno, ponieważ może zaburzać krążenie krwi)
4. E (elevation) - uniesienie kończyny ma również na celu zmniejszenie obrzęku i bólu, do tego celu może służyć wałek np. ze zrolowanego koca, należy o tym pamiętać i wykorzystywać każdą sposobność w ciągu dnia

Dodatkowo, w celu zmniejszenia bólu stosuje się leki z grupy niesterydowych leków przeciwzapalnych (najczęściej diclofenac, ibuprofen, ketoprofen), można również stosować (osoby o szczególnie wrażliwym przewodzie pokarmowym) preparaty paracetamolu.

Unieruchomienie

Podstawową zasadą w unieruchamianiu kończyn jest zasada unieruchomienia obydwu stawów sąsiadujących z miejscem złamania.

Unieruchamiać można za pomocą klasycznych, tzw. szyn Kramera, nowoczesnych mankietów pneumatycznych, ale również prowizorycznego unieruchomienia wykonanego np. z odpowiedniej długości desek.

Uszkodzenia więzadeł kolana:

• uszkodzenia więzadeł stawu kolanowego (skręcenie, rozluźnienie, naderwanie, zerwanie)
• występują coraz częściej, powszechne jak urazy łąkotek
• głównie dotyczą osób uprawiających sporty kontaktowe: piłka nożna, koszykówka, hokej, narciarstwo lub w wyniku tzw. urazów wielomiejscowych,
• uszkodzenia więzadeł kolana są zwykle wynikiem zderzenia się  np. graczy
• podczas ruchów skrętnych i innych, wykraczających poza normalny zakres ruchu w stawie

Rehabilitację po zerwaniu ACL można podzielić na kilka etapów:

1. przygotowanie do zabiegu
2. wczesna faza pooperacyjna (do 1 miesiąca)
3. faza powrotu funkcji (do 3-ch miesięcy)
4. okres pełnej funkcji stawu i aktywności rekreacyjnej (3-6miesiąc)
5. okres przygotowania do aktywności sportowej i uprawiania sportu (6-9miesiąc)

Ad.1

Przygotowanie przed zabiegiem polega na zapoznaniu pacjenta z poszczególnymi etapami leczenia (usprawniania), z metodami ochrony i odciążenia przeszczepu. Ważne jest uświadomienie, że pełny powrót do sprawności nie zależy tylko od techniki operacyjnej (wszczepienia „nowego więzadła”) ale od odpowiedniego okresu czasu poświęconego na współpracę z zespołem terapeutycznym (lekarz + fizjoterapeuta).

Fizyczne przygotowanie kolana do zabiegu polega na :

• zmniejszeniu stanu zapalnego kolana (obrzęku i bólu)
• odzyskanie w miarę możliwości pełnego zakresu ruchu w stawie (głównie wyprostu)
• poprzez odpowiednie ćwiczenia przywrócenie jak najlepszej siły i kontroli mięśniowej oraz propriocepcji nauka chodu o kulach.

Ad.2

W tej fazie należy (patrz reh. pooperacyjna):

1. zmniejszyć obrzęk, stan zapalny i ból poprzez:

• schładzanie stawu,
• elewację (wysokie ułożenie) kończyny,
• farmakoterapię zaleconą przez lekarza.

2. wprowadzić ćwiczenia:

• zapewniające utrzymanie zakresu ruchu w stawie i zapobiegające zrostom pooperacyjnym oraz utrzymujące prawidłową pompę mięśniową (np.: zginanie nogi poprzez przyciąganie jej do pośladka ciągnąc piętę po podłożu-do granicy bólu i uczucia rozpierania w stawie oraz ruchy stopą przy wyprostowanym stawie kolanowym),
• delikatną mobilizacje rzepki (spychanie jej dłonią na boki oraz w kierunku górno-dolnym),
• ćwiczenia rozciągające pasmo biodrowo-piszczelowe i tylną grupę mięśni całej kończyny (mięśnie kulszowo-goleniowe i łydki),
• czynnej stabilizacji stawu (izometryczne z kokontrakcja),
• propriocepcji w siadzie i leżeniu (czucia głębokiego zapewniające pewny podpór).

Ad.3

Dążymy do uzyskania pełnego zakresu ruchu w stawie (od przeprostu do 120 stopni), wzmocnienia siły mięśni a dzięki temu przechodzimy do ćwiczeń propriocepcji w staniu i prawidłowego stereotypu chodu. W początkowym okresie tej fazy należy unikać ćwiczeń w pozycji krańcowej zgięcia i ruchów skrętnych pod obciążeniem.

Zalecane są następujące ćwiczenia:

• mobilizacje rzepki i blizn pooperacyjnych,
• rozciągające tylną grupę mięśni uda, łydki, pasma biodrowo-piszczelowego (np.: siad noga operowana prosta, druga zgięta założona na udo pierwszej, stopa ściągnięta do siebie-pochylenie prostego tułowia w przód),
• ćwiczenia izometryczne mięśnia czworogłowego w połączeniu z kokontrakcja tylnej grupy uda lub przywodzicielami (np.: półprzysiady),
• wzmacniające mięśnie tylnej grupy uda w zamkniętych łańcuchach kinetycznych w różnych pozycjach,
• wzmacniające obręcz biodrową,
• równoważne w staniu obunóż i jednonóż oraz nauka chodu po różnym podłożu,
• jazda na rowerze stacjonarnym przy wysokim ustawieniu siodełka.

Ad.4

W tym etapie płynnie zwiększamy obciążenia i stopień ich trudności. Kładziemy nacisk na ćwiczenia siłowo-wytrzymałościowe mięśni obręczy biodrowej i całej kończyny oraz propriocepcję. Należy zwrócić uwagę na poprawność wykonywania ćwiczeń-utrzymywanie osi kończyny bez skręcania kolana na boki.

Zalecane są następujące ćwiczenia:

• różne formy półprzysiadów z pochyleniem tułowia w przód także na niestabilnym podłożu,
• równoważne i równoważne w chodzie po miękkim lub niestabilnym podłożu,
• wypady z przyklękiem i w różnych kierunkach
• rower stacjonarny z obniżonym siodełkiem,
• trucht (nauka biegania),
• skakanka,
• pływanie (naprzemienne ruchy nóg jak do kraula na brzuchu i plecach) zakazane ruchy jak w żabce!
• stretching (rozciąganie),
• końcowym etapie tej fazy dla osób chcących czynnie uprawiać sport należy dodatkowo wprowadzić: skoki obunóż, jednonóż, trening biegowy.

Ad.5

Sportowcy bądź osoby czynnie korzystające z zajęć rekreacyjnych powinny w tym okresie:

• zwiększyć zakres treningu biegowego z hamowaniem i zwrotami,
• zwiększyć zakres dynamicznych ćwiczeń propriocepcji i koordynacji tj: skoki np. ze zmiana kierunku i z zatrzymaniem, przeskoki przez przeszkodę, ćwiczenia na batucie.
• wprowadzać specyficzne elementy ćwiczeń dla danej dyscypliny sportowej (rzuty, drybling, żonglowanie, itp.

Warunkiem powrotu do pełnej aktywności sportowej jest pełna stabilność stawu, pełny i bezbolesny zakres ruchu, możliwość wykonania wszystkich specyficznych ruchów dla danej dyscypliny sportowej. Na zakończenie powinno się przeprowadzić testy funkcjonalne których wyniki powinny się zawierać 85-90% w stosunku do zdrowej kończyny oraz uzyskać pozytywną opinię lekarza wykonującego zabieg plastyki więzadeł.